Bạn có bao giờ tự hỏi: Điều gì xảy ra khi một quốc gia bị cấm vận quyết định xây dựng hệ thống thanh toán của riêng mình trên blockchain? Tháng 3 vừa qua, Iran đã chính thức vận hành một hệ thống thu phí tiền mã hóa tại eo biển Hormuz – con đường huyết mạch của dầu mỏ toàn cầu. Thoạt nghe, đây chỉ là một câu chuyện địa chính trị khô khan. Nhưng nếu bạn nhìn kỹ, đó là một trong những tín hiệu 'phản trực giác' mạnh mẽ nhất mà tôi từng thấy trong 20 năm theo dõi ngành này.
Hãy cùng tôi quay lại năm 2017, khi tôi còn là một nhà phân tích trẻ tuổi ở London, lần đầu tiên chạm vào narrative của Aragon (ANT). Tôi đã dành 2 ETH để tham gia ICO của họ, bị cuốn hút bởi câu chuyện 'tổ chức tự trị'. Bài viết trên Medium của tôi về cách Aragon giải quyết vấn đề niềm tin đã thu hút hơn 200 clap – một con số khủng khiếp thời điểm đó. Nhưng điều tôi học được từ trải nghiệm đó là: narrative không chỉ là câu chuyện đẹp, nó là một cơ chế tâm lý. Và giờ đây, Iran đang tạo ra một narrative mới: blockchain như một công cụ sống còn để vượt qua trừng phạt.
Bối cảnh? Iran đã thử nghiệm nhiều phương án trước đây: từ 'crypto-rial' nội địa, cho đến sử dụng Bitcoin để nhập khẩu. Nhưng lần này khác. Hệ thống thanh toán tại eo biển Hormuz không chỉ là một thí nghiệm kỹ thuật – nó được thiết kế để phục vụ các tàu chở dầu, những thực thể thương mại thực tế đang đối mặt với nguy cơ bị phong tỏa tài chính từ Mỹ. Đây là một 'use case' có chủ đích, không phải ngẫu nhiên.
Vậy cốt lõi của câu chuyện này là gì? Tôi muốn đào sâu vào một khía cạnh mà báo cáo gốc đã chỉ ra: sự thiếu hụt thông tin kỹ thuật. Khi một quốc gia vận hành hệ thống tiền mã hóa, nhưng không công bố bất kỳ chi tiết nào về blockchain nền tảng, cơ chế đồng thuận, hay mã nguồn – đó chính là một tín hiệu. Họ đang chơi một ván cờ địa chính trị, không phải một cuộc đua công nghệ. Hãy thử đặt mình vào vị trí của một nhà phân tích: không có thông tin về TVL, không có dữ liệu về địa chỉ ví, không có audit. Trong suốt 20 năm, tôi đã thấy nhiều dự án 'narrative-driven' thất bại vì thiếu nền tảng kỹ thuật vững chắc. Nhưng ở đây, Iran không cần phải chứng minh điều đó với thị trường – họ chỉ cần hệ thống hoạt động để duy trì dòng chảy thương mại.
Điều phản trực giác? Chúng ta thường nghĩ rằng blockchain phi tập trung là để chống lại kiểm duyệt, nhưng Iran đang sử dụng nó như một công cụ tập trung dưới sự kiểm soát của nhà nước. Điều này đi ngược lại với narrative 'tiền của dân' mà chúng ta từng ca ngợi. Trong mùa hè DeFi 2020, tôi đã viết báo cáo về tính bền vững của Uniswap v2 và phát hiện ra rằng 70% pool nhỏ mất giá trị do impermanent loss. Lúc đó, tôi đã học được rằng thực tế vận hành khác xa với câu chuyện lý tưởng. Và bây giờ, Iran đang cho thấy: blockchain cũng có thể phục vụ cho chủ nghĩa dân tộc, cho sự kiểm soát, miễn là nó giải quyết được vấn đề thực tế.
Hãy nhìn vào bức tranh toàn cảnh. Hệ thống này có thể sử dụng stablecoin như USDT hoặc USDC, nhưng điều đó sẽ tạo ra rủi ro: Mỹ có thể yêu cầu Tether đóng băng địa chỉ liên quan. Hoặc họ có thể dùng privacy coin như Monero – nhưng điều đó sẽ làm giảm niềm tin từ các công ty vận tải quốc tế. Ai sẽ dám giao dịch với một hệ thống không thể truy vết? Đây là mâu thuẫn cốt lõi: giữa sự riêng tư cần thiết để tránh trừng phạt, và sự minh bạch cần thiết để tạo niềm tin thương mại.
Sau sự kiện Terra sụp đổ năm 2022, tôi đã rơi vào khủng hoảng niềm tin. Tôi viết một bức thư ngỏ dài 2000 từ, thừa nhận sự ngây thơ của mình. Từ đó, tôi hiểu rằng mọi narrative đều có hai mặt. Iran đang tạo ra một narrative tích cực cho những người ủng hộ 'Bitcoin là tiền không biên giới' – nó chứng minh rằng blockchain có thể hoạt động ngay cả khi bị cô lập. Nhưng mặt tối là nó sẽ kích hoạt các cuộc đàn áp pháp lý mới. FATF và G20 sẽ siết chặt hơn nữa các quy định về crypto, và tôi đã chứng kiến điều này qua newsletter 'The Narrative Shift' mà tôi đồng sáng lập sau khi ETF Bitcoin được phê duyệt năm 2024.
Điểm mấu chốt? Hãy nhìn vào cấu trúc rủi ro. Theo phân tích từ báo cáo gốc, rủi ro cao nhất là vi phạm lệnh trừng phạt của Mỹ – một rủi ro chết người. Nếu bạn là một quỹ đầu tư, bạn sẽ không bao giờ chạm vào bất kỳ token nào liên quan đến hệ thống này. Nhưng nếu bạn là một người theo chủ nghĩa tự do cá nhân, bạn sẽ thấy đây là một minh chứng cho sức mạnh của blockchain. Tôi đã học được từ mùa hè DeFi 2020 rằng: dữ liệu luôn nói lên sự thật. Và ở đây, dữ liệu cho thấy không có dữ liệu – đó là một tín hiệu.
Vậy takeaway là gì? Câu chuyện này sẽ kéo dài ít nhất 6 tháng, và nó sẽ tạo ra một làn sóng 'sanctions blockchain'. Các quốc gia khác như Venezuela, Nga có thể học theo. Nhưng hãy nhớ: khi bạn xây dựng một hệ thống để tránh bị kiểm soát, bạn đang tạo ra một hệ thống kiểm soát mới. Và điều đó, theo tôi, chính là nghịch lý lớn nhất của công nghệ này. Nếu bạn là một nhà đầu tư, hãy theo dõi các token về quyền riêng tư (Monero, Zcash) – đó có thể là cơ hội. Nếu bạn là một người làm trong ngành, hãy chuẩn bị cho một làn sóng quy định mới. Còn nếu bạn chỉ đơn giản là người quan sát, hãy tự hỏi: Liệu chúng ta có đang lý tưởng hóa blockchain quá mức không? Hay chúng ta chỉ đang nhìn thấy một mảnh ghép của một trò chơi lớn hơn nhiều?