Hook
Ngày 7 tháng 8 vừa qua, cựu Tổng thống Donald Trump đề xuất Quốc hội Mỹ đưa Iran vào dự luật trừng phạt mới nhắm vào Nga. Một tuyên bố chính trị tưởng chừng chỉ liên quan đến dầu mỏ và quân sự. Nhưng nếu đọc kỹ – dưới góc nhìn của một người đã dành 10 năm nghiên cứu giao thức phi tập trung và chứng kiến Zcash, Uniswap, ENS ra đời – tôi thấy đây là một tín hiệu mang tính cấu trúc sâu sắc cho không gian blockchain.
Context
Phân tích từ góc độ địa chính trị cho thấy: Trump muốn “gói ghém” hai cuộc khủng hoảng (Ukraine và Iran) vào cùng một khuôn khổ trừng phạt. Điều này tạo ra một “trục ma quỷ” mới (Nga-Iran). Nhưng điều ít người nói tới là hệ quả đối với hệ thống tài chính toàn cầu. Khi Mỹ vũ khí hóa đồng đô la một cách triệt để, nó kích hoạt ba xu hướng: (1) các quốc gia bị trừng phạt tìm kênh thanh toán thay thế, (2) thị trường vốn chuyển dịch khỏi tài sản tập trung, (3) nhu cầu về một hệ thống không cần cấp phép tăng vọt.
Blockchain – với bản chất không biên giới, không kiểm duyệt – chính là câu trả lời kỹ thuật cho bài toán này. Nhưng liệu nó có thực sự chống được làn sóng trừng phạt? Hay chỉ là ảo tưởng của những kẻ mơ mộng?
Core
Tôi muốn phân tích từ hai lớp: lớp giao thức (protocol layer) và lớp thanh khoản (liquidity layer).
Lớp giao thức: Trong bối cảnh bị cắt khỏi SWIFT, Nga và Iran có thể dùng Bitcoin, Monero hoặc các stablecoin phi tập trung như DAI để giao dịch xuyên biên giới. Nhưng hãy nhìn vào cấu trúc kỹ thuật: Một giao dịch Bitcoin mất 10 phút, phí có thể lên tới 50 USD khi mạng tắc nghẽn. Để chuyển 100 triệu USD, họ cần phát sinh hàng trăm giao dịch nhỏ lẻ – điều này để lại dấu vết rõ ràng trên blockchain công khai. Monero ẩn danh hơn, nhưng thanh khoản thấp và khó mua số lượng lớn từ các sàn tập trung. Zcash (nơi tôi từng làm PM) cung cấp zk-SNARKs, nhưng năm 2017 tôi đã thấy nó quá phức tạp để deploy. Hôm nay, các giải pháp zero-knowledge đã tiến bộ – nhưng vấn đề vẫn là: ai sẽ cung cấp thanh khoản cho các pool ẩn danh?
Lớp thanh khoản: Uniswap V4 với hooks cho phép tạo pool tùy chỉnh, nhưng bản chất của AMM vẫn cần thanh khoản từ người dùng. Nếu các quốc gia bị trừng phạt muốn đổ hàng trăm triệu USD vào pool, họ sẽ gặp trượt giá (slippage) và làm méo mó giá. Điều này tạo cơ hội cho những kẻ săn chênh lệch giá – nhưng cũng cảnh báo các nhà quản lý. Thực tế, trong DeFi Summer 2020, tôi đã phân tích bất cân xứng thông tin trong pool Uniswap: những người trong cuộc có thể chạy trước (front-run) các giao dịch lớn. Nếu Iran dùng DeFi, họ sẽ bị tổn thương bởi MEV (Maximal Extractable Value).
Nhưng có một tầng sâu hơn: các giao thức cho vay như Aave hay MakerDAO có thể bị chính phủ Mỹ yêu cầu chặn địa chỉ ví. Dù là phi tập trung, nhưng các oracle (nguồn dữ liệu giá) và các stablecoin như USDC vẫn có điểm tập trung. USDC do Circle phát hành có thể đóng băng tài sản. Do đó, sự phụ thuộc vào tài sản thế chấp bằng USD là tử huyệt. Đây là lý do tôi tin vào DAI và các stablecoin phi tập trung hoàn toàn – nhưng chúng lại cần quá nhiều tài sản thế chấp vượt mức (overcollateralization), không hiệu quả cho quy mô quốc gia.
Contrarian
Tôi muốn đưa ra một góc nhìn phản trực giác: sự kiện này có thể kìm hãm chứ không thúc đẩy blockchain. Khi các quốc gia bị trừng phạt ồ ạt đổ vào DeFi, các cơ quan quản lý Mỹ và EU sẽ siết chặt hơn nữa. Họ có thể yêu cầu các validator, các sàn phi tập trung, thậm chí các node riêng lẻ phải tuân thủ. Một lệnh trừng phạt mới có thể nhắm vào toàn bộ mạng lưới blockchain – giống như Mỹ từng trừng phạt Tornado Cash. Khi đó, người dùng chân chính sẽ bị ảnh hưởng. Tôi nhìn thấy một nghịch lý: càng nhiều áp lực địa chính trị, càng nhiều nỗ lực kiểm soát blockchain, làm suy yếu chính bản chất phi tập trung mà chúng ta xây dựng.
Hơn nữa, việc Nga và Iran sử dụng blockchain có thể vấp phải vấn đề hiệu suất. Tôi từng tính toán: để xử lý toàn bộ kim ngạch thương mại Nga-Iran (khoảng 4 tỷ USD/năm) qua Bitcoin, cần ~40.000 giao dịch mỗi ngày. Bitcoin hiện chỉ xử lý được ~300.000 giao dịch/ngày. Có thể chấp nhận, nhưng nếu tất cả các nước bị trừng phạt đều làm vậy, tắc nghẽn xảy ra, phí tăng vọt – và hiệu quả giảm.
Takeaway
Sự đồng thuận là bài thơ viết bằng mã và niềm tin. Nhưng bài thơ ấy chỉ có nghĩa khi nó được đọc bởi những người có nhu cầu thực sự. Trump, dù vô tình, đang tạo ra một thí nghiệm toàn cầu: liệu một hệ thống không cần tin tưởng có thể tồn tại khi bị các cường quốc tấn công? Câu trả lời không nằm ở tốc độ giao dịch hay độ ẩn danh, mà ở khả năng thích ứng của giao thức với áp lực chính trị. Tôi không lạc quan mù quáng, nhưng cũng không bi quan. Mỗi block là một câu chuyện chưa kể – và câu chuyện này chỉ mới bắt đầu.