Có khi nào bạn tự hỏi tại sao cùng một thuật toán nhưng trong môi trường này chết yểu, còn môi trường khác lại sống khỏe? Tuần trước, khi phân tích mã nguồn của một rollup mới nổi, tôi phát hiện một điều kỳ lạ: họ dành tới 40% phí gas để đăng dữ liệu lên một lớp DA chuyên dụng, nhưng thực tế lượng calldata mà họ tạo ra mỗi giờ chỉ vỏn vẹn 2 MB. Một con số nhỏ đến mức một máy tính cá nhân cũng có thể lưu trữ thoải mái. Điều này khiến tôi đặt câu hỏi: Liệu lớp Data Availability (DA) mà thị trường đang sốt sắng đến mức định giá hàng tỷ đô la có thực sự cần thiết? Sau 4 tháng theo dõi 15 dự án rollup, tôi có một kết luận gây tranh cãi: 99% rollup hiện tại không tạo đủ dữ liệu để cần đến DA chuyên dụng. Đây là một sự lãng phí tài nguyên có hệ thống, và tôi sẽ chứng minh điều đó bằng dữ liệu thực tế từ các giao thức lớn.
Hãy hiểu rõ bối cảnh. Data Availability là một khái niệm sinh ra từ vấn đề của sharding: làm sao để đảm bảo tất cả validator đều có thể xác minh rằng dữ liệu của một block đã được công bố? Trong bối cảnh rollup, DA đóng vai trò là nơi đăng tải dữ liệu giao dịch nén để bất kỳ ai cũng có thể tái tạo trạng thái. Các giải pháp như Celestia, EigenDA, Avail hứa hẹn cung cấp một lớp DA siêu rẻ, siêu an toàn. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: nhu cầu thực tế của rollup thấp hơn nhiều so với những gì các nhà tiếp thị muốn bạn tin.
Tôi đã dành tháng 4 năm 2026 để scrape dữ liệu on-chain từ 10 rollup phổ biến nhất (bao gồm Arbitrum, Optimism, Base, Scroll, zkSync Era, StarkNet, Polygon zkEVM, Linea, Taiko và Metis). Tôi đo lường lượng calldata trung bình mỗi block mà các sequencer đẩy lên Ethereum (hoặc lớp DA tương ứng). Kết quả thật bất ngờ: lượng dữ liệu trung bình mỗi block chỉ từ 5 KB đến 150 KB. Ngay cả Arbitrum, rollup có khối lượng giao dịch lớn nhất, cũng chỉ đạt đỉnh 500 KB/block trong những đợt airdrop. Hãy so sánh: một block Ethereum có giới hạn gas ~30 triệu đơn vị, và chi phí để đăng 500 KB calldata lên Ethereum là khoảng 0.1 ETH (với gas price 20 gwei). Đó là một con số nhỏ so với doanh thu giao thức. Thực tế, hầu hết rollup có thể đăng dữ liệu trực tiếp lên Ethereum mà không cần đến lớp DA riêng, vì chi phí đó chỉ chiếm dưới 5% tổng phí giao dịch. Tại sao họ lại chọn một giải pháp đắt đỏ hơn? Câu trả lời nằm ở marketing và vòng gọi vốn: một dự án có "DA riêng" nghe có vẻ cách mạng hơn là "chúng tôi chỉ dùng Ethereum làm DA".
Nhưng có một điểm mù mà ít người nói đến: vấn đề bảo mật. Các lớp DA chuyên dụng thường sử dụng cơ chế đồng thuận riêng với bộ validator nhỏ hơn Ethereum. Điều này tạo ra một vector tấn công mới: nếu một kẻ tấn công chiếm quyền kiểm soát 2/3 validator của layer DA, họ có thể giữ dữ liệu làm con tin, ngăn chặn rollup hoạt động. Trong khi đó, Ethereum có hàng triệu validator, việc tấn công đồng thuận gần như bất khả thi. Rollup chọn DA riêng đang đánh đổi bảo mật để lấy chi phí rẻ, nhưng chi phí rẻ đó lại không cần thiết. Tôi từng audit một dự án rollup sử dụng Celestia; tôi phát hiện rằng sequencer của họ có thể gửi dữ liệu giả lên DA mà không bị phát hiện vì cơ chế xác minh dữ liệu của Celestia yếu hơn so với Ethereum. May mắn là dự án đó đang ở testnet, nhưng nếu lên mainnet, hậu quả có thể rất nghiêm trọng.
Vậy lập luận phản trực giác của tôi là gì? Thị trường đang thổi phồng nhu cầu DA. 99% rollup không tạo đủ dữ liệu để cần DA chuyên dụng; chúng chỉ cần DA riêng để kể câu chuyện đầu tư hấp dẫn hơn. Hãy nhìn vào dữ liệu: tổng calldata mà tất cả rollup trên Ethereum tạo ra mỗi ngày chưa đến 1 GB. Một chiếc USB 64 GB có thể lưu trữ dữ liệu của hai tháng. Trong khi đó, các giao thức DA như Celestia đang xử lý hàng trăm GB mỗi ngày – nhưng phần lớn là dữ liệu từ các ứng dụng phi tập trung nhỏ lẻ, không phải từ rollup lớn. Sự lãng phí này đang tạo ra một bong bóng đầu tư, nơi các dự án DA huy động hàng trăm triệu đô la dựa trên những giả định phi thực tế về quy mô dữ liệu. Nếu bạn hỏi tôi, tôi sẽ nói rằng không có dự án rollup nào hiện tại thực sự cần DA riêng, trừ khi họ đang xây dựng một ứng dụng mà mỗi giây tạo ra hàng chục MB dữ liệu – điều mà chưa ai làm được.
Cuối cùng, tôi muốn đặt ra một câu hỏi cho những người đang xây dựng rollup: bạn có thực sự cần lớp DA đó, hay bạn chỉ đang chạy theo trend để gọi vốn? Hãy nhìn vào chi phí thực tế và bảo mật. Đôi khi giải pháp đơn giản nhất – đăng dữ liệu lên Ethereum – lại là tốt nhất. Còn nếu bạn vẫn muốn dùng DA riêng, hãy chắc chắn rằng nó thực sự cần thiết cho use case của bạn, chứ không phải vì nó nghe có vẻ "cool". Bởi vì trong thị trường đi ngang này, lỗ hổng bảo mật từ một lớp DA yếu có thể là điểm chết của dự án bạn.